W nauczaniu-uczeniu się szczególnie istotną rolę odgrywają takie procesy po­znawcze, jak:

-     uwaga,

-     pamięć

-      uczenie się,

-     inteligencja, myślenie

-     mowa.

Jednak opis ograni­czony tylko do nich byłby niepełny.

Inne czynniki, takie jak:

-     rozwój biologiczny,

-     motoryczny,

-     emocjonalny

-     społeczny

wpływają w znacznym stopniu na ten proces .

Z PSYCHOLOGII ROZWOJOWEJ

Z po­jęciem rozwoju wiążą się takie określenia, jak:

• tempo rozwoju, czyli szybkość, z jaką różnorodne zmiany dokonują się w organizmie i psychice człowieka
• rytm rozwoju, który jest wyznaczony przez stopień regularności zachodzenia tych zmian w czasie i ich względną równomierność lub nierównomierność
• okresy krytyczne, czyli punkty zwrotne w rozwoju dziecka, w których następuje przej­ście z jednego cyklu do następnego.

1. Jeżeli rozwój dziecka jest wyraźnie nierównomierny, gdy dziecko od pierwszego miesiąca życia rozwija się w zwolnionym tempie, gdy doznaje ono w życiu wielu niepowodzeń, bo opanowuje różne sprawności i umiejętności nieco później niż ogół rówieśników, to mówimy o rozwoju dysharmonijnym.
2. 2. Kiedy dziecko rozwija się znacznie szybciej niż jego rówieśnicy, jest to oznaką przy­spieszonego rozwoju. Zjawisko przyspieszenia rozwoju – akceleracja – nie jest tylko właściwością indywidualną, zaobserwowano bowiem przyspieszenie tempa w zakresie rozwoju fizycznego, czynności poznawczych, postrzegania, myślenia oraz myślenia operacyjnego u dzieci z dużych aglomeracji, a także postrzega się zmiany w ciągu kolejnych pokoleń dzieci i młodzieży Polega ono na tym, że współczesne pokolenie dzieci osiąga wcześniej określone stadia czy etapy rozwojowe, niż osiągali je ich rodzice czy dziadkowie. Wa­runki ekologiczne, klimatyczne, ekonomiczne, społeczne, kulturowe działają modyfikująco na rozwój jednostki. Potencjalne możliwości rozwojowe są pełniej realizowane w sprzyjającym środowisku. Zarówno przyspieszenie, jak i opóźnienie mogą dotyczyć bądź całości psychomoto­rycznego rozwoju dziecka, bądź tylko określonej sfery czy płaszczyzny rozwojowej. Zjawiska te w pewnym stopniu są wrodzone, ale przede wszystkim zależą od wpływów środowiskowych.

Dzieci rozwijają się w swoim, bardzo indywidualnym rytmie.

Istnieją jednak typowe i charakterystyczne dla poszczególnych okresów rozwoju jednostki cechy, na­zywane właściwościami wieku.

Są one cechami głównymi i istotnie wyodrębniającymi i wy­różniającymi dany okres rozwojowy od innych. Nie stanowią luźnego zbioru cech; ich zespół składa się na zorganizowaną strukturę psychiczną. Tworzą one całokształt psychicznych czyn­ności regulujących i nadają danemu okresowi życia dziecka swoistą postać, charakterystycz­ną dla tego stadium rozwoju

Rozwój dziecka nie jest liniowy, lecz skoko­wy – tak więc propozycja klasyfikacji wiekowej ma przede wszystkim cel porządkujący.

W rozwoju dziecka wyróżniają się okresy znacznego przyspieszenia i okresy spowolnienia.

W rozwoju jednostki można także mówić o okresach przełomowych ,a także o okre­sach największej gotowości rozwojowej na wybrane bodźce. W tych określonych etapach rozwo­jowych dana kategoria czynników stymulujących wywiera na dziecko szczególnie silny wpływ w określonym czasie, kiedy indziej zaś oddziałuje znacznie słabiej i proces nabywania doświad­czenia staje się mniej skuteczny. W okresach tych dany rodzaj bodźców wywołuje głębsze zmia­ny w zachowaniu się jednostki wyłącznie w określonym, stałym czasie. Gdy mija ten czas, jed­nostka staje się mniej wrażliwa, obojętna na ten rodzaj pobudzenia.

-         Na przykład w wieku jedenastu lat dziecko osiąga maksymalny przyrost umiejętności językowych, umiejętność liczenia i myślenia.

-         W wieku trzynastu-piętnastu lat następuje spowolnienie nabywania tych umiejętności na korzyść rozwoju emocjonalnego i seksualnego

Okresy przełomowe są mo­mentami niezmiernie trudnymi dla dziecka, z drugiej jednak strony dziecko osiąga w nich mak­simum swoich możliwości na wybranych obszarach.

Przypadają one na wiek trzy, siedem, jedenaście i piętnaście lat.

Istnieje wiele klasyfikacji czynników rozwoju.. Na gruncie polskiej psychologii rozwojowej najbardziej rozpowszechniona jest koncepcja Marii Żebrowskiej, według której na rozwój psychiczny dziecka mają wpływ:

■    zadatki organiczne, czyli wrodzone wyposażenie anatomiczno-fizjologiczne

■    aktywność własna i działalność jednostki

■    środowisko

■    wychowanie i nauczanie